Informacje wstępne

Bezspoinowy system ociepleń (BSO) jest obecnie najpopularniejszą metodą ocieplania ścian zewnętrznych budynków. Zanim jednak zostaną omówione najważniejsze cechy, na wstępie kilka wyjaśnień, czym jest właściwie tzw. system ociepleniowy.

Zestaw wyrobów do wykonywania ociepleń ścian zewnętrznych budynków definiowany jest w dokumencie odniesienia, czyli Aprobacie Technicznej krajowej lub europejskiej. Wymienione są tam w punktach wszystkie elementy zestawu, które zostały zbadane w połączeniu ze sobą, jak również indywidualnie. Zwykle, w skład zestawu wchodzą następujące produkty:

• zaprawa lub masa klejowa do mocowania płyt termoizolacyjnych,
• płyty termoizolacyjne (styropian, wełna mineralna),
• zaprawa lub masa klejowa do wykonywania warstwy zbrojonej,
• tkanina szklana do wykonywania warstwy zbrojonej,
• preparat gruntujący do wykonywania warstwy pośredniej (opcjonalnie),
• łączniki mechaniczne,
• zaprawa lub masa tynkarska,
• farba elewacyjna (opcjonalnie),
• materiały do wykończania miejsc szczególnych elewacji: listwy, szyny, taśmy, siatki narożnikowe, materiały uszczelniające.

Stosowanie tak zdefiniowanego zestawu wyrobów ma decydujący wpływ na spójność i kompatybilność ostatecznego wyrobu oraz na jego trwałość.

Producent jest zobowiązany, na swój koszt, przeprowadzić badania w akredytowanym laboratorium, sprawdzając, czy uzyskane wyniki wystarczą do tego aby uzyskać aprobatę. Nie jest ona jednak dokumentem wystarczającym do wprowadzania materiałów do obrotu: na jej podstawie producent musi uzyskać Certyfikat Zakładowej Kontroli Produkcji (ZKP) wydany przez uprawnioną do tego celu instytucję oraz we właściwy sposób oznaczyć swój wyrób, umieszczając na nim m. in. znak budowlany „B”, nr aprobaty technicznej, nr i datę wystawienia deklaracji zgodności oraz – w wypadku zestawów do wykonywania ociepleń – nr certyfikatu zakładowej kontroli produkcji oraz nazwę jednostki która go wydała. Na materiałach wchodzących w skład systemu ociepleniowego powinna ponadto znaleźć się informacja, w jakim systemie dany materiał może być zastosowany.

Powyższe dokumenty obligują producenta do wykonywania raz na trzy lata badań okresowych w niezależnych jednostkach badawczych, oraz badań bieżących – dla każdej partii wyprodukowanego materiału. Zakresy wymienionych wyżej badań są zdefiniowane w aprobacie technicznej danego systemu.

Należy również pamiętać, że w myśl obowiązujących przepisów deklaracja zgodności jest dokumentem wewnętrznym producenta. Przez jej wystawienie producent oświadcza, na swoją wyłączna odpowiedzialność, że wyrób budowlany jest zgodny ze specyfikacją techniczną. Deklarację zgodności producent przechowuje i przedkłada właściwym organom kontroli (jednostce certyfikującej, wojewódzkiemu inspektoratowi nadzoru budowlanego itp.) na ich żądanie. Producent nie ma obowiązku przekazywania takiej deklaracji odbiorcy materiału, a jej żądanie przez inspektorów nadzoru wynika z nieznajomości obowiązujących przepisów.

Co należy traktować jako wyrób budowlany w przypadku BSO?

Definicja wyrobu budowlanego znajduje się obecnie w Ustawie o wyrobach budowlanych z dnia 16 kwietnia 2004 r. i brzmi następująco: „Ilekroć w ustawie jest mowa o: wyrobie budowlanym - należy przez to rozumieć rzecz ruchomą, bez względu na stopień jej przetworzenia, przeznaczoną do obrotu, wytworzoną w celu zastosowania w sposób trwały w obiekcie budowlanym, wprowadzaną do obrotu jako wyrób pojedynczy lub jako zestaw wyrobów do stosowania we wzajemnym połączeniu stanowiącym integralną całość użytkową i mającą wpływ na spełnienie wymagań podstawowych (…)”

Z kolei wymagania podstawowe są zdefiniowane w Prawie budowlanym i obejmują:

• bezpieczeństwo konstrukcji,
• bezpieczeństwo pożarowe,
• bezpieczeństwo użytkowania,
• odpowiednie warunki higieniczne i zdrowotne oraz ochrony środowiska,
• ochrona przed hałasem i drganiami,
• oszczędność energii i odpowiednia izolacyjność cieplna przegród;

Z powyższego jednoznacznie wynika, że w wypadku materiałów do wykonywania ociepleń wyrobem jest cały zestaw, zdefiniowany w aprobacie technicznej. Zamiana poszczególnych elementów w systemie (np. siatki lub kleju) skutkuje nie tylko utratą wszelkich gwarancji na dany system, ale jest złamaniem przepisów prawa budowlanego, za co bezpośrednie konsekwencje mogą ponieść osoby pełniące samodzielne funkcje w budownictwie, czyli kierownik budowy oraz inspektor nadzoru. Niestety odbija się to również na końcowym użytkowniku, ponieważ zastosowanie takiego „pseudo-rozwiązania” ma duży wpływ na jakość, trwałość i estetykę elewacji.

Wybór systemu ociepleniowego oraz wykonawcy

Elementami decydującymi o wyborze konkretnego rozwiązania są z reguły: trwałość rozwiązania, cena oraz dostępność na rynku. Dwa pierwsze są dla inwestora najistotniejsze, a także bezpośrednio powiązane ze sobą. i to odwrotnie proporcjonalnie. O trwałości decyduje jakość użytych materiałów oraz solidność wykonawstwa. Dlatego warto, na wstępnym etapie, zastanowić się, jakie parametry chcemy uzyskać (izolacyjność termiczna, odporność na uderzenia, nasiąkliwość powierzchniowa, odporność na skażenia mikrobiologiczne itp.) a dopiero później poszukać konkretnego systemu. Należy również pamiętać, aby wybierać wyrób posiadający wszystkie niezbędne dokumenty dopuszczające go do obrotu: aprobatę techniczną, certyfikat ZKP oraz prawidłowo oznaczone opakowania.

Trwałość i niezawodność, czyli efekt współdziałania poszczególnych elementów systemu

Jedną z najważniejszych cech charakteryzujących odpowiedniej jakości system ociepleń ścian zewnętrznych jest kompatybilność materiałów użytych do jego wykonania.

Kompatybilność (z ang. compatibility), czyli współistnienie w sposób harmonijny, przystosowanie do czegoś pod każdym względem oznacza, że produkty wchodzące w skład systemu ociepleń są dobrane w taki sposób, aby współpracowały ze sobą sprawiając, że układ będzie zachowywał swoje własności przez wiele lat użytkowania. Od tego zależy bezpieczeństwo i „długowieczność” użytkowanego obiektu, jego odporność na działanie środowiska zewnętrznego, czy też bezpieczeństwo pożarowe.

Z kolei nie można mówić o jakiejkolwiek kompatybilności, jeśli system nie jest kompletny i nie pochodzi od jednego producenta.

O sprawach kompletności systemów powiedziano już bardzo wiele, warto jednak poświęcić temu zagadnieniu choćby z uwagi na to, że tak naprawdę jedynie zastosowane pełnego i kompletnego systemu pochodzącego od renomowanego producenta jest zdecydowanie bardziej ekonomiczne niż ocieplenie wykonane przy użyciu przypadkowych materiałów o nieznanych (bo nigdy nie zostały przebadane) parametrach.

Kompletny system pochodzący od jednego producenta posiada skład zapewniający ocieplonej ścianie najwyższe parametry użytkowe i techniczne, posiada również wszystkie niezbędne certyfikaty i atesty potwierdzające jego jakość i przydatność do stosowania.

Niestety bardzo powszechne jest stosowania rozwiązań, które z bezpiecznym i sprawdzonym systemem ocieplania ścian mają niewiele wspólnego. Niektórzy Inwestorzy lub wykonawcy kierując się pozorną oszczędnością we własnym zakresie „składają” system z materiałów pochodzących z różnych ofert, które w takiej konfiguracji nigdy nie wcześniej nie zostały zbadane pod kątem spełniania wymagań podstawowych. Kupując tanie, przypadkowe komponenty nikt nie kieruje się parametrami technicznymi materiałów. Inwestor działając w myśl „złotej” (czy na pewno ?) zasady 3 x C, a więc Cena Czyni Cuda, naraża się na ryzyko powstania różnego rodzaju uszkodzeń i błędów. Niektóre z nich pokazane są na fotografiach, większość pochodzi z okresu 2003-2005.

Fot.: uszkodzenia wynikające z braku kompatybilności (w tym przypadku brak adhezji pomiędzy składnikami systemu)

Efektem takiej beztroskiej wynalazczości powstaje system-efemeryda, którego własności użytkowe i techniczne są, co najmniej dyskusyjne. Nic, więc dziwnego, że bardzo często dochodzi do szybkiego „zużycia” lub uszkodzenia „składaka” i na elewacji pojawia się problem, którego usunięcie jest bardzo kosztowne, aczkolwiek konieczne, gdyż zagraża on zdrowiu i życiu mieszkańców i przypadkowych przechodniów.

Nie stosując rozwiązania systemowego i zadowalając się przypadkowym zestawem produktów inwestor traci prawo do gwarancji udzielanej przez producenta systemu. Renomowane firmy zastrzegają wykonanie pełnego systemu pod groźbą utraty gwarancji w przypadku zamiany jakiegokolwiek ze składników lub stosowania materiałów niezgodnie z przeznaczeniem. W konsekwencji, w przypadku jakichkolwiek problemów, wszystkie koszty napraw ponosi nabywca „pseudo-systemu”. Nakłady są wówczas zdecydowanie wyższe niż instalacja sprawdzonego, odpowiednio oznakowanego pełnego systemu wprowadzanego na rynek wraz z kompletem niezbędnych dokumentów. Czyli „pseudo-oszczędność” po prostu się nie opłaca.

Wybierając system, który ma dobrze funkcjonować przez wiele lat warto zasięgnąć opinii organizacji branżowych, które mają największe doświadczenie w danym sektorze, co najważniejsze oferują doradztwo w sposób fachowy, bez żadnych opłat. W przypadku BSO taką organizacją jest Stowarzyszenie na rzecz Systemów Ociepleń (SSO), powstałe z inicjatywy kilku renomowanych producentów chemii budowlanej.

Efektem będzie zadowolenie wynikające z podwyższonej wartości, trwałej estetyki, komfortu i bezpieczeństwa użytkowanego budynku.

Cechy systemu mające wpływ na przydatność do stosowanie

Jak wspomniano we wcześniejszym fragmencie istnieje wiele cech wpływających na poprawne i długotrwałe funkcjonowanie ocieplenia budynku. Wybrane do omówienia zostały jedynie te, zaniedbanie, których w sposób spektakularny, choć niepożądany pojawi się na elewacji w postaci poważnej usterki technologicznej, której usunięcie pociąga za sobą wysokie koszty, a której można było uniknąć stosując materiały sprawdzone i odpowiednio zestawione.

1. Przyczepność zaprawy klejącej do podłoża i materiału izolacyjnego

Konsekwencją lekceważenia tej cechy systemu jest zawsze bardzo poważna i niebezpieczna wada elewacji. Powszechnie i niestety bardzo chętnie stosowane bardzo tanie kleje „uniwersalne” wielokrotnie były powodem poważnych usterek związanych z brakiem przyczepności do podłoża. W efekcie dochodziło do zjawiska przedstawionego na zdjęciu, czyli odspojenia się całego zainstalowanego systemu od ściany.

Fot.: przykłady stosowania zapraw klejących o niskiej przyczepności do podłoża

Jeżeli do tego dodamy:

• całkowite lekceważenie przyklejanie płyt zgodnie z technologią, czyli metodą „pasmowo-punktową”, stosując kilka placków na powierzchni płyty
• stosowanie nieodpowiednich łączników mechanicznych, lub ich nieprawidłowy montaż

To efektem będzie „niebezpieczna” elewacja budynku, która stwarza realne zagrożenie dla użytkowników budynku.

2. Odporność mechaniczna układu

Jest to parametr, który wbrew pozorom nie zależy jedynie od odporności mechanicznej warstwy zewnętrznej układu. W przypadku tego parametru systemu kompatybilność jego poszczególnych części składowych odgrywa decydującą rolę. Układ nie będzie miał odpowiedniej odporności na uderzenia, jeśli wszystkie składniki nie będą ze sobą odpowiednio współpracować. Aby osiągnąć jak najlepszy efekt jeśli chodzi o odporność mechaniczną należy przede wszystkim zapewnić systemowi jak najlepsze parametry w zakresie następujących cech:

• przyczepność do podłoża
• przyczepność międzywarstwowa
• elastyczność (dotyczy warstwy bazowej i wyprawy tynkarskiej)
• odporność na rozrywanie (dotyczy siatki zbrojącej)
• wydłużenie (dotyczy siatki zbrojącej)
• kwasoodporność i alkalioodporność

Jeżeli zastosowany system nie będzie posiadał odpowiednich cech, zwłaszcza gdy  jego skład będzie przypadkowy, wówczas ściana budynku zacznie wyglądać podobnie jak powierzchnia elewacji przedstawiona na zdjęciu poniżej. I to np. po kilkukrotnym kontakcie z piłką rzuconą niezbyt mocno przez średniego wzrostu ośmiolatka.

Fot.: ślady uderzeń na układzie o niskiej odporności mechanicznej

3. Odporność na działanie wilgoci

W przypadku tego parametru mamy odczynienia z bardzo prostym mechanizmem.  Niska nasiąkliwość powłoki zapewnia właściwą odporność elewacji na działanie wilgoci. Jest to niezwykle istotny parametr, ponieważ właściwie dobrany,  zaprojektowany i zainstalowany system ocieplenia ścian spełnia nie tylko funkcję estetyczną, ale także stanowi barierę dla wilgoci i zapewnia ochronę przed innymi niekorzystnymi oddziaływaniami środowiska. Odpowiednio zaprojektowane, z zastosowaniem nowoczesnych preparatów chemicznych, tynki zewnętrzne wykazują niewielką siłę przyciągania pomiędzy powłoką a cząsteczkami wody i napięciem powierzchniowym utrzymującym krople w postaci kulek (ułatwia to ich spływanie po elewacji). Powstaje wówczas powierzchnia niezwliżalna, która stanowi właściwą barierę dla wilgoci.

Jeśli zastosowane zostaną na elewacji powłoki o wysokiej nasiąkliwości, możemy z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że wkrótce zetkniemy się na naszym budynku z jednym z przedstawionych poniżej zjawisk lub ich kombinacją.

Nie można zapomnieć, że kolejną zaletą materiałów o niskiej nasiąkliwości jest efekt, który nieco na wyrost jest określany jako „samozmywalność” powłok. Mechanizm jest bardzo prosty, dzięki odpowiedniemu napięciu powierzchniowemu woda spływa szybko w dół, nie odparowując. Brud zebrany przez wodę z powietrza nie osadza się na elewacji, dodatkowo woda spłukuje kurz i brud z elewacji. Dzięki temu powierzchnie systemów właściwie skonfigurowanych są czyste i nie osadza się na nich brud.

4. Odporność na wzrost glonów i grzybów

Rozwój biologicznych form życia na elewacji wynika z pojawienia się na powierzchni elewacji cząsteczek kurzu, który posiada składniki organiczne będące pożywką dla mikroorganizmów (algi, glony).  Porażenie elewacji przez grzyby i glony jest zjawiskiem powolnym i wydłużonym w czasie.

Czynnikami wpływającymi na rozwój mikroorganizmów są:

• nieprawidłowa eksploatacja budynku (brak okresowego mycia elewacji, brak usuwania zanieczyszczeń)
• zawilgocenie powierzchni i trudności z pozbyciem się nadmiaru wilgoci,
• istniejąca wokół budynku szata roślinna powodująca podwyższoną wilgotność względną powietrza i zanieczyszczenie powierzchni elewacji
• jasne barwy powierzchni tynków utrudniające pochłanianie i utrzymywanie ciepła
• karbonatyzacja tynków w wyniku działania CO2 zawartego w powietrzu
• chropowata powierzchnia tynków, umożliwiająca zatrzymywanie się wody opadowej i zanieczyszczeń zawierających związki organiczne
• brak odpowiednio wykonanych obróbek blacharskich i narażenie elewacji na bezpośrednie spływanie wody opadowej z dachu
• zawilgocenie stref nadokiennych (najczęściej poprzez kondensację) pojawiające się przy szczelnych oknach (bez nawiewników),występuje konieczność wentylacji przez otwieranie okien
• trwałe zawilgocenie ścian zewnętrznych przy uszkodzeniach rynnowych

Negatywną rolę odgrywają również niektórzy producenci materiałów elewacyjnych, którzy pod wpływem niestabilnego rynku decydują się na systematyczne obniżanie ceny swoich produktów (i ich jakości), a jednym ze sposobów jest ograniczenie zawartości biocydów, które stanowią często znaczącą pozycję w kosztach.

Mikroorganizmy do prawidłowego rozwoju potrzebują przede wszystkim:

1. pożywienia
2. wilgoci
3. odpowiedniego podłoża
4. światła (oczywiście uwaga ta dotyczy jedynie fotosyntetyzujących)

Z kolei mikroorganizmy wywierają zdecydowany wpływ na środowisko, w którym żyją powodując między innymi erozję materiałów budowlanych – zwiększają się wówczas nakłady na prace remontowe.

Produkowane przez nie mykotoksyny stanową zagrożenie dla zdrowia i życia osób użytkujących dany budynek. Niektóre z nich wykazują silne działanie kancerogenne, inne wywołują alergie i choroby płuc.

Oczywiście czarne lub zielonkawe naloty na powierzchni elewacji nadają jej nieestetyczny wygląd, warto jednak pamiętać, ze w ten sposób wpływają na obniżenie wartości nieruchomości.

Technologia „naprawy” zaatakowanych przez wzrost mikroorganizmów tynków cienkowarstwowych powinna obejmować:

mechaniczne usuniecie zielonych nalotów (zmywanie na mokro ciśnieniowo i poprzez szczotkowanie) umycie i zabezpieczenie powierzchni tynku preparatem grzybobójczym pokrycie tynku powłoką zawierającą stabilne i skuteczne preparaty biobójcze

Wiele firm, producentów chemii budowlanej, w celu zminimalizowania problemu i zabezpieczania przed rozwojem mchów, alg oraz grzybów pleśniowych dodaje do swoich farb i tynków preparaty zabezpieczające zarówno materiał w opakowaniu jak i po jego zainstalowaniu na powierzchni elewacji.

Brak formalnych uregulowań prawnych w zakresie stosowania środków biobójczych w tynkach i farbach jest poważnym problemem dotykającym środowisko producentów. Nie jest, więc narzucona minimalna ilość biocydów jaką producent musi zastosować w swoich recepturach, a ponieważ są to substancje bardzo drogie pod wątpliwość należy poddać ich obecność w materiałach tanich i nieznanego pochodzenia.

Aby naprawdę zapobiegać, lub chociaż ograniczyć wzrost mikroorganizmów na podłożach zewnętrznych należy stosować tylko takie powłoki, które zawierają substancje przeciwdziałające rozwojowi alg i grzybów! W przypadku, gdy według producenta istnieje możliwość zastosowania dodatkowej substancji czynnej powiększającej koszty - należy ją koniecznie rozważyć (np. z uwagi na zwiększone zagrożenie wzrostem glonów).

Produkty powinny zostać dodatkowo poddane optymalizacji dotyczącej zmniejszenia nasiąkliwości, uzyskania wysokiej przepuszczalności pary wodnej oraz niskiej podatności na zabrudzenia.

Fot.: Budynek niezabezpieczony i właściwie zabezpieczony przed wzrostem mikroorganizmów

Rozwój alg i grzybów ma wiele przyczyn. Na niektóre z nich mogą wpływać producenci materiałów elewacyjnych. Wobec innych są bezradni. Z tego powodu tak ważne jest przestrzeganie wymienionych wskazówek z dziedziny techniki stosowania produktów i udzielania inwestorom fachowych porad. Wzrost mikroflory na elewacjach jest zjawiskiem naturalnym i w wielu przypadkach nieuniknionym. Specjaliści wiedzą jednak jak ten efekt zminimalizować.

Wybór odpowiedniego wykonawcy robót ociepleniowych

Z kolei wybór wykonawcy ocieplenia warto jest skonsultować z producentem wybranego zestawu oraz zweryfikować na podstawie posiadanych przez niego certyfikatów, zaświadczeń o szkoleniach.

Zarówno w przypadku zestawu wyrobów jak i wykonawcy robót nie należy zapominać o referencjach, dzięki którym możemy osobiście sprawdzić, jak dany obiekt wygląda po kilku latach eksploatacji.

Nadzór nad realizacją prac związanych z ocieplaniem ścian zewnętrznych budynków

Właściwy nadzór, egzekwowanie obowiązujących przepisów oraz wymogów technologicznych w stosunku do danego wyrobu jest rzeczą niezwykle istotną z punktu widzenia jakości oraz trwałości systemu. Rolę tą pełni zwykle inspektor nadzoru. Aby rzetelnie wypełnić swoje obowiązki, oprócz posiadanej wiedzy powinien szczegółowo zapoznać się z instrukcjami producenta systemu oraz instrukcjami ITB (334/2002 i 418/2006). Warto też przeczytać „Wytyczne wykonawstwa, oceny i odbioru robót elewacyjnych z zastosowaniem zewnętrznych, zespolonych systemów ocieplania ścian” opracowane przez Stowarzyszenie na rzecz Systemów Ociepleniowych.

Istotny wpływ na jakość oraz trwałość elewacji będzie miał też szczegółowy odbiór poszczególnych etapów robót: równość powierzchni płyt termoizolacyjnych, wstawki zbrojenia w narożnikach otworów, prawidłowe zatopienie siatki zbrojącej, osadzenie podokienników, zagruntowanie warstwy zbrojonej wreszcie odbiór końcowej powierzchni.

Ważnym elementem, szczególnie z punktu widzenia użytkownika, jest sprawdzenie kompletności systemu. Najlepiej robić to w trakcie prac, jak również po zakończeniu, np. na podstawie dokumentów zakupu materiałów.

Błędy wpływające na jakość systemu

Dążąc do uzyskania możliwie najlepszej jakości i trwałości ocieplenia należy wystrzegać się błędów. Te najczęściej popełniane to:

• zamiana składników systemu na inne (kleje, siatki, tynki itp.) – efektem może być np. delaminacja
• brak odpowiednich zakładów siatki wzmacniającej – zawsze skutkiem są pęknięcia na powierzchni elewacji
• przyklejanie płyt termoizolacyjnych do podłoża wyłącznie na placki (z pominięciem opaski), co osłabia przyczepność i stabilność tych płyt,
• wypełnianie szczelin pomiędzy płytami klejem, co obniża izolacyjność ściany i podnosi ryzyko pęknięć elewacji,
• pomijanie zbrojenia w narożnikach otworów, skutkujące pęknięciami w tych miejscach

Fot.: najczęściej popełniane błędy wykonawcze

Szerzej błędy popełniane przy pracach ociepleniowych zostały opisane w opracowaniu  SSO „Wytyczne wykonawstwa, oceny i odbioru robót elewacyjnych z zastosowaniem zewnętrznych, zespolonych systemów ocieplania ścian” do lektury którego serdecznie zapraszamy.

Trzy podstawowe przykazania dla inwestora:

1. Kupować tylko pełne systemy pochodzące od jednego producenta i posiadające aktualną dokumentację dopuszczającą system do obrotu
2. Wykonanie elewacji polecić firmie rekomendowanej przez producenta systemu, posiadającej np. certyfikat ze szkolenia
3. Nie wyrażać zgody na jakikolwiek „oszczędności” materiałowe i zamiany produktów wchodzących w skład systemu