Zespolone systemy izolacji cieplnej ścian zewnętrznych (ETICS) to układy sprawdzone w ciągu dziesięcioleci eksploatacji.

Pierwsze aplikacje miały miejsce 50 lat temu. Od tego czasu prowadzone są ciągłe prace mające na celu poprawę zarówno właściwości aplikacyjnych, parametrów estetycznych, jak i - a właściwie przede wszystkim - technicznych związanych z efektywnością i trwałością systemów ociepleń.

Działania te są stymulowane przez ewolucję wymagań techniczno-prawnych wynikającą z kolei ze zmian klimatycznych, dynamiki kosztów energii, wzrostu kosztów surowców, zwłaszcza energetycznych, a także z coraz bardziej zauważalnego topnienia ich zasobów.

Wszystkie wysiłki, o których mowa wyżej nie przyniosą żadnych korzyści, jeśli osoby odpowiedzialne za decyzje odnośnie rozwiązania termoizolacji konkretnego obiektu nie będą zwracały dostatecznej uwagi na obowiązujące przepisy, wymogi i zalecenia dotyczące projektowania, wykonawstwa jak i eksploatacji systemów ociepleń.

Systemowość jest tu pojęciem nader istotnym, ponieważ procesy decyzyjne na budowie nadal często odbiegają od kanonów wyznaczonych przez oficjalne normatywy. I tak wykonawcy lub inwestorzy, kierując się pozorną oszczędnością, samodzielnie „składają system” z wyrobów pochodzących z różnych ofert, które nigdy wcześniej w takiej kombinacji nie zostały zbadane pod kątem spełnienia wymagań obowiązujących przepisów. Idąc drogą, której kierunek wyznacza wyłącznie cena i źle pojęta wygoda naraża się na ryzyko wystąpienia różnego rodzaju usterek prowadzących do zmniejszenia trwałości ocieplenia, a w konsekwencji do koniecznych i swoją drogą kosztownych napraw. Wady te nierzadko zagrażają zdrowiu i życiu mieszkańców.

Trwałość i niezawodność ocieplenia ścian budynków jest efektem współdziałania poszczególnych elementów systemu oraz dobrego wykonawstwa. W praktyce oznacza to, że produkty wchodzące w skład systemu ociepleń są dobrane w taki sposób, aby współpracowały ze sobą sprawiając, że układ będzie zachowywał swoje własności przez wiele lat użytkowania pod warunkiem prawidłowej instalacji wszystkich części składowych. Od kompletności systemu zależy bezpieczeństwo i „długowieczność” użytkowanego obiektu, jego odporność na działanie środowiska zewnętrznego, czy też bezpieczeństwo pożarowe.

Zastosowane pełnego i kompletnego systemu pochodzącego od renomowanego producenta jest zdecydowanie bardziej uzasadnione ekonomiczne niż ocieplenie wykonane przy użyciu przypadkowych materiałów o nieznanych (bo nigdy nie zostały przebadane) parametrach.

System ociepleń, jako wyrób budowlany jest w świetle definicji zawartej w "Ustawie o wyrobach budowlanych" z 16 kwietnia 2004 roku traktowany jest jako "zestaw wyrobów do stosowania we wzajemnym połączeniu stanowiący integralną całość użytkową i mającą  wpływ na spełnienie wymagań podstawowych, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz.U. z 2003 r. Nr 207, poz. 2016 oraz z 2004 r. Nr 6, poz. 41)".

Wymagania podstawowe (ER) zgodnie z Dyrektywą o Wyrobach Budowlanych (CPD) 89/106 EWG to:

a) bezpieczeństwo konstrukcji,

b) bezpieczeństwo pożarowe,

c) bezpieczeństwo użytkowania,

d) odpowiednie warunki higieniczne i zdrowotne oraz ochrony środowiska,

e) ochrona przed hałasem i drganiami,

f) oszczędność energii i odpowiednia izolacyjność cieplna przegród.

Zestaw materiałów do wykonywania ociepleń ścian zewnętrznych budynków jest pod tym względem wyjątkowym wyrobem, ponieważ ma wpływ na spełnienie niemal wszystkich, wymienionych wyżej wymagań. Mimo, że nie jest elementem konstrukcyjnym budynku, system ociepleń musi spełnić konkretne wymagania wytrzymałościowe, a przy tym podnosi bezpieczeństwo konstrukcji poprzez odizolowanie jej od czynników starzeniowych.

Przeanalizujmy poszczególne etapy procesu życia systemów ETICS pod kątem ich wpływu na trwałość użytkową.

1. Etap projektowania, produkcji i wprowadzenia na rynek

Wszystkie elementy składowe zestawu wyrobów do wykonywania ociepleń ścian zewnętrznych budynków muszą być zdefiniowane w krajowej lub europejskiej aprobacie technicznej, która wraz z Certyfikatem Zakładowej Kontroli Produkcji wydanym przez uprawnioną jednostkę stanowią podstawę do wystawienia deklaracji zgodności oraz wprowadzenia takiego zestawu wyrobów do obrotu.

Procedury dopuszczenia wyrobu budowlanego, jakim jest system ociepleń, wymagają określenia wartości niżej wymienionych parametrów technicznych dla poszczególnych składników, jak i dla całego zestawu:

• wodochłonność
• przepuszczalność wody przez powierzchnię systemu
• przepuszczalność pary wodnej (opór dyfuzyjny)
• opór cieplny
• przyczepność warstwy zbrojonej do materiału izolacyjnego
• przyczepność zaprawy klejącej do podłoża (betonu)
• przyczepność zaprawy klejącej do materiału izolacyjnego
• reakcja na ogień
• odporność systemu na uderzenie
• odporność systemu na wgniatanie
• odporność systemu na przebicie

Parametry te badane są nie tylko po kondycjonowaniu próbek w warunkach laboratoryjnego klimatu normowego, ale również po przejściu procedur starzeniowych opisanych w wytycznych aprobatyzacyjnych.

W wypadku ubiegania się o europejską aprobatę techniczną procedury starzeniowe zgodnie z ETAG 004 wymagają badań na makietach w skali 1:1 i obejmują 80 cykli wygrzewania do +70°C i schładzania natryskiem zimnej wody do temperatury +15°C, następnie 5 cykli +70/-20°C z szybkością zmian temperatury 35°C/h.

Zgodnie z ETAG 004 warunki, badania i metody oceny określone lub przywołane w tych wytycznych zostały określone przy założeniu 25 letniego okresu użytkowania systemów ETICS w przewidzianym dla nich zastosowaniu i przy odpowiedniej konserwacji. Bazują one na obecnym stanie wiedzy oraz doświadczeniu.

Przyjęcie danego czasu jako „założonego” okresu eksploatacji oznacza, że w przypadku zastosowania oceny zgodnej z założeniami wytycznych i przy użytkowaniu systemu ETICS w normalnych warunkach – rzeczywisty okres użytkowania bez wyraźnych zniszczeń mogących mieć negatywny wpływ na spełnienie wymagań podstawowych – może być w rzeczywistości wyraźnie dłuższy.

Założenie dotyczące okresu użytkowania ETICS nie może być interpretowane jako gwarancja udzielana przez producenta lub jednostkę aprobującą. Powinno ono być traktowane wyłącznie jako wskazówka dla inwestora i projektanta, służąca do wyboru odpowiednich kryteriów stawianych systemowi ociepleń w związku z przewidywanym, ekonomicznie uzasadnionym okresem użytkowania konstrukcji.

2. Etap wykonywania projektu ocieplania budynku.

W zasadzie jest to najważniejszy etap, w którym projektant decyduje o wyborze właściwych materiałów, sposobie ich wbudowania, czyli o cechach decydujących już na wstępie o właściwej pracy systemu.

Projekt systemu izolacji cieplnej budynku istniejącego powinien zawierać:

• krótką charakterystykę techniczną
• szczegółowy opis i ocenę istniejącego stanu technicznego
• sposób kotwienia warstwy fakturowej do nośnej
• wybór rodzaju materiału izolacji cieplnej,
• klasyfikację pożarową określonego systemu,
• wybór systemu izolacji cieplnej z powołaniem na określoną aprobatę techniczną (nie należy w projektach stosować elementów składowych systemów izolacji cieplnej z różnych aprobat technicznych),
• opis techniczny wybranego systemu z podaniem materiału izolacji cieplnej, mas lub zapraw klejących i tynkarskich, siatki zbrojącej, łączników mechanicznych,
• sposób przygotowania powierzchni ściany do przymocowania płyt izolacji cieplnej
• sposób przymocowania płyt izolacji cieplnej do powierzchni ściany, w tym rodzaj masy lub zaprawy klejącej oraz rodzaj, liczbę i rozmieszczenie łączników, jeśli oprócz przyklejenia stosuje się łączniki mechaniczne z powołaniem się na obliczenia statyczne,
• sposób wykonania warstwy zbrojnej z pokazaniem wzmocnień w miejscach szczególnych,
• sposób wykończenia powierzchni elewacyjnej, w tym rodzaj wyprawy tynkarskiej i sposób jej nałożenia oraz kolorystykę,
• rysunki pokazujące sposób ocieplania miejsc szczególnych, takich jak: ościeża okienne i drzwiowe, ściany piwnic i attykowe, płyty balkonowe lub loggiowe, wykończenie szczelin dylatacyjnych,
• obliczenia współczynnika przenikania ciepła U z uwzględnieniem mostków cieplnych ale także możliwości wystąpienia w przegrodzie kondensacji pary wodnej

3. Etap wykonawstwa.

Jest to kolejna bardzo istotna część procesu odpowiadająca w przyszłości za trwałość całego systemu. Prace wykonane przede wszystkim zgodnie z projektem, zastosowaniem materiałów zgodnych z wytycznymi projektu, przestrzeganie ograniczeń, reżimów technologicznych przez producenta zestawu wyrobów, a dotyczących chociażby tak prostych spraw jak przerwy technologiczne, gwarantują, że dalsza eksploatacja sytemu będzie przebiegać w sposób bezawaryjny.

Szereg wskazówek i przepisów związanych z dwoma powyższymi punktami zawierają „Wytyczne Wykonawstwa, Oceny i Odbioru Robót Elewacyjnych z Zastosowaniem Zespolonych Systemów Ocieplania Ścian” opracowane przez Stowarzyszenie na rzecz Systemów Ociepleń.

4. Etap eksploatacji.

Wiele obiektów po wykonanych termoizolacjach wykazuje znacznie zwiększone zawilgocenie pomieszczeń. Jest to spowodowane szczelnym zamykaniem okien, zakręcaniem grzejników, zaklejaniem kratek wentylacyjnych itp. Podstawowe błędy eksploatacji wynikają z przekonania, że system ociepleń na elewacji jest „tworem” wiecznym i niewymagającym konserwacji oraz remontów. Zaniechanie stałych kontroli i szybkich interwencji, pozwalających zahamować proces degradacji ocieplenia w początkowej fazie, może mieć bardzo poważne konsekwencje i kosztowne skutki. Błędy niewłaściwego użytkowania powstające na skutek braku jakichkolwiek przeglądów i napraw biologicznych powodują, że  pojawiające się zanieczyszczenia czy porażenia są trudne lub niemożliwe do usunięcia. Nasiąkliwość powierzchni elewacji ani jej chropowatość nie są jedyną przyczyną ich występowania.

Stowarzyszenie na rzecz Systemów Ociepleń chcąc w jak najbardziej aktywny sposób wesprzeć właścicieli i administratorów budynków ocieplonych układami ETICS opracowało i opublikowało w roku 2008 „Instrukcję Eksploatacji Systemów Ociepleń”.

Celem tego dokumentu jest zestawienie istotnych informacji pomocnych w eksploatacji systemów ociepleniowych. Instrukcja ma za zadanie ułatwić utrzymanie elewacji w należytym stanie, dokonywanie odbiorów i przeglądów oraz w przypadku wystąpienia jakichkolwiek usterek ułatwić ich usunięcie.

Instrukcja swoim zakresem obejmuje po pierwsze wyjaśnienie prawnych aspektów zobowiązań wobec nabywcy zestawu wyrobów do ociepleń, zarówno w przypadku sprzedaży między osobami prawnymi, jak i w przypadku sprzedaży konsumenckiej. Kolejną część Instrukcji Eksploatacji Systemów Ociepleń stanowią wskazówki dotyczące odbioru i utrzymania elewacji, jako części obiektu budowlanego, zasady kontroli stanu technicznego, łącznie z podaniem zakresu i częstotliwości przeglądów okresowych. Elementem związanym ściśle z tym rozdziałem są załączniki w postaci wzorów protokołu odbioru elewacji oraz protokołu okresowej kontroli elewacji. Następny rozdział dotyczy zasad użytkowania elewacji, wymiany i modyfikacji jej wyposażenia i elementów wykończeniowych. Dalsza część poświęcona jest zasadom pielęgnacji, konserwacji oraz napraw uszkodzeń.

Żaden z systemów izolacji termiczne elewacji nie jest w pełni bezobsługowy. Pozostawiony bez konserwacji będzie się starzał pod względem estetycznym. Ale dzięki regularnie przeprowadzanym robotom remontowym polegającym na naprawie pęknięć i ubytków, nałożeniu nowej warstwy wyprawy tynkarskiej lub farby nawierzchniowej co 8-10 lat, trwałość systemu ocieplającego wyniesie co najmniej 25 lat, przy założeniu że roboty ociepleniowe i naprawcze zostaną wykonane zgodnie ze sztuką budowlaną.

Reasumując:

praktyka budowlana wskazuje, iż najczęstszymi przyczynami uszkodzeń systemów ociepleń są liczne przypadki projektowo wykonawczych odstępstw od wymagań określonych w warunkach technicznych i technologicznych wykonania ocieplenia, które skutkuje skróceniem jego trwałości.

Dzięki zachowaniu reżimu technologicznego od etapu decyzji inwestycyjno zakupowych, poprzez projekt i wykonawstwo możliwe jest otrzymanie trwałego pod względem technicznym rozwiązania termoizolacyjnego i wykończeniowego elewacji, które przy odrobinie chęci i pieczołowitości będzie zachowywało swoje własności zarówno techniczne, jak i estetyczne przez długie dziesięciolecia. Obydwie publikacje Stowarzyszenia na rzecz Systemów Ociepleń, zarówno Wytyczne Wykonawstwa (...), jak i Instrukcja Eksploatacji będą tu na pewno znaczącą pomocą.

Michał Matla – Stowarzyszenie Na Rzecz Systemów Ociepleń